Gavur(!?)

 

    Arapça kafir kelimesinin Türkçe'mizdeki halinin 'gavur' olduğunu herkes bilir. Yalnız gavur'un Türkçe'deki macerasında orijinal anlamından uzaklaşarak yeni mana kalıplarıyla şekillendiğini ona yoldaş olanlar dışında pek bilen yoktur. Türkiye Türkçesindeki maceraya bakmak boyumuzu aşabilir, bu yüzden Eğret ağzı ve köyünün dışına çıkmayacağız.

    Eğret'te ve şimdi Anıtkaya'da Müslüman olmayan herkese gavur denir. Fakat halk, bir buçuk yıla yakın köyü işgal etmeleri sebebiyle Yunanları bu kelimeyle özdeşleştirmiştir. Öyle ki işgal günleri için "Gavur zamanı, Gavur gelince, Gavur gittikten sonra" gibi tabirlere çok yer verilir. İşgal sırasında yaşananları anlatırken "Yonan" dedikleri de olur, ama daha çok "Gavur" zamiri kullanılır. Tabi zamirin yeterli görülmediği zamanlarda "Yonan Gavuru" diye pekiştirildiğini de unutmayalım. Ayrıca "Gavur Buñar'a mı geldi!" gibi bir atasözü ile "Gavuryatağı" adlı mevki de Yunan işgaliyle ilgilidir. 

    Bununla beraber gavur kelimesini Eğret'te sadece 1921-22'deki işgalle ve Yunanlarla sınırlandırmak doğru olmaz. Yukarıda denildiği gibi, Müslüman olmayan herkes gavurdur. Bazılarını tanımlamada bu kelimedeki anlam şiddeti yeterli görülmediği için "gavur" bir kenara bırakılarak onların doğrudan adı söylenir. Misal ilk hecedeki â gereğinden fazla uzatılarak "Yââhudi" söyleyişi vardır ki bu telaffuzdan "gavur"dan daha şiddetli bir nefret taştığı hemen anlaşılır. "Moskof", "Bulgar" ve "Ermeni" söyleyişleri de böyledir.

    "Gavur" kelimesi Eğret ağzında bir çok deyimde de kendine yer bulur, tabi büyük çoğunluğu bildiğimiz olumsuz anlamıyla... Fakat ilginçtir, pek seyrek de olsa tamamen olumsuz kabul edilmeyecek tarzda bazı söz/anlam kalıplarında da görülebilir. Buna örnek "gavur gibi bilmek" ve "gavur gibi çalışmak" deyimleri gösterilebilir. Burada "gavurların" bilgisine, zekasına ve çalışkanlığına işaret var.

    Belki de dilde yerleşik anlam kalıplarından daha fazla, kişilere lakap olmasıyla biliniyor gavur kelimesi. Her yerde vardır böyleleri, biz Anıtkaya Gavurlarını(!) inceleyeceğiz.

    Eğret ağzında "gavurluk etmek" diye bir deyim var, anlamı sırf inatçılık saikiyle problem çıkarmak, yahut çocuğun yaramazlığıdır. İki Gavur Ali'nin durumu buna örnek olabilir. Ali Azbay'ın bir çok lakabının yanında en az kullanılanı Gavurali olması, onun inatçılığıyla ilgili olmalıdır. Daha başka özellikleri sebebiyle Diñdiñ ve Hacılâñali gibi lakaplarıyla çok daha fazla bilinir. İkinci örnek Ali Önkal; sırf inatçı/kararlı kişiliği sebebiyle Gavurali lakabıyla biliniyor.

    Ali Önkal'ın kardeşine de Gavur Arif deniliyor, fakat bunun sebebi bambaşka; Almanya'da çalışmış olması. Başka yerlerde Alamancı denildiği gibi aslında Anıtkaya'da bu ülkede çalışmış olanlara genellikle Almanyalı lakabı takılır. Bunun gibi çalıştığı ülkeye göre Hollandalı ve Fransalı diye lakaplananlar da bulunuyor. Ancak nadiren de olsa gurbetçiler arasında Gavur sıfatı lakaba dönüştürülenler var. Gavurarif, Gavurismeyil vs.

    Bunların dışında takılan lakap ailesine sülale adı gibi yapışıp kalmış iki kişi daha var ki bunların ilki Musluların Ali Efe'dir. Ona 'Gavur' lakabı takılmasına gerekçe olarak işgalci Yunanlarla işbirliği yapması gösteriliyor. Dedikoduya dayanan bu gerekçenin kabul edilemezliği üzerinde daha sonra duracağız, ama çocukluğumuzda bu hayali gerekçeye dayanak olsun diye anlatılanlardan birini nakledeyim. Gavur Ali Gavurlarla işbirliğini o kadar ileriye taşımış ki insanlık dışı bazı zulümlerini buna yaptırırlarmış. Bebekleri havaya fırlatıp altına süngü tutmak gibi.... Küçük aklımızla bunlara inanırdık, sonraları öğrendim ki ona Gavur Ali denilmesinin gerçek sebebi şudur: 1903 doğumlu olan Musluların Ali Kurtuluş Savaşından sonra askere alınır. Doğuda bir yerdeki vazifesi sırasında kanun kaçaklarını kovalamaktadırlar. Sessizlik gerektiği esnada kadının Kürtçe olarak kaçaklara işaret verdiğinden şüphelenir ve kadını susturur. Ancak kadın bu sefer kucağındaki çocuğu ağlatarak aynı işareti vermeye devam eder. En azından bu hareket çocuğu özellikle ağlatarak kaçaklara işaret verdiğine yorulur. Duruma sinirlenen Ali bebeğin ağzını bizzat kapatarak işarete engel olur. Lakin havasızlıktan boğulan çocuk ölmüştür. İşte bu olay üzerine kendisine Gavur Ali denilmeye başlanır. Ailesi hala Gavuraliler olarak biliniyor. Şu halde Ali Efe'nin Gavurali biçimli lakaplanmasının katılığı, acımasızlığı, merhametsizliği yüzünden olduğu düşünülebilir. 

    Lakabı çocuklarına miras kalan ikinci zat ise Çorcalıoğlu Devrimbeşin Eyüp Aydın'dır. Ona Gavur denilmesine sebep olarak da yine işgalci Yunanlarla işbirliği yapması, yani ihaneti gösteriliyor. Hatta Yunan Komutanlara kadın temin etmekle filan suçluyorlar. Eyüp Aydın öleli yarım asrı geçmiş, ama bu tip ithamlara hala ve hatta yakın akrabaları tarafından bile maruz kalıyor. Dayanaksız iddiaları elbette değerlendireceğiz, şimdi işin aslına bakalım. Devrimbeşin Eyüp, Galiçya cephesinde çarpışmış bir I. Dünya savaşı gazisidir. Buradan sağ çıkabilmiş pek az Eğretli'den biridir. Cephede bulunduğu ortamda iyi kötü bir yabancı dil (ihtimal Almanca) öğrenmiş, bu vaziyette köyüne dönmüş. 1921 Eylülünde Sakarya'da yenilen Yunanlar geri dönüyorlar. Daha önceden yaptıkları gibi zulmetmesinler diye, Muhtar Daldalların Ömer Çavuş öncülüğünde köyün ileri gelenleri toplanıp Yunanı beyaz bayrakla Söğütcük'te karşılamışlar. İşgalciler burada köy muhtarını değil de, dil bildiği için Eyüp'ü muhatap almışlar. Bundan sonra da köyün temsilcisi, sözcüsü olarak onu atamış ve her işlerinde onunla muhatap olmuşlar. Bir bakıma muhtarlığı Ömer Çavuş'tan alıp ona verince, halkın gözünde Devrişmehmetin Eyüp birden 'Gavureyüp'e dönüşüveriyor. Nasıl olmasın ki, Gavurlarla birlikte Gavur gibi Gavurca konuşuyor. Sonra gelsin ihanet hikayeleri...

    Bir an için Ali Efe ile Eyüp Aydın'ın ihanet ederek Yunanlarla işbirliği yaptığını ve bu yüzden kendilerine Gavurali, Gavureyüp denildiğini doğru kabul edelim. O zaman bu ihanet isnadının bütün Eğretlilere teşmil edilmesi gerekmez mi? Biraz daha açayım; Gavur köydeyken bunlar ihanet ettiler ve her türlü gavurluğu yaptılar diyelim. 1922 Ağustosunda Gavur gittikten sonra Eğretliler bunları arasında nasıl barındırdı? Niye cezalandırmadılar? Karısını kızını Gavura sunduysa, çocuklarını süngüleyerek hunharca katlettiyse niye sağ bıraktılar bu Gavurları(!)... Niye kızlarıyla evlenmelerine, yuva kurmalarına müsade ettiler. Bırak evlendirmeyi, kaç kere başlarına yönetici yaptılar. Devrimbeşin Gavur(!) Eyüp, 1930'da nahiye olduğunda Eğret'in Muhtarı idi. Sonraki yıllarda İhtiyar Heyetinde müteaddit görevleri var. Madem gavur idi, onu köyün başına idareci yapmak onursuzluk değil midir? Hasılı bunlara hain anlamında gavur derken iki kere düşünmeli, çünkü ettiğin laf kendine dönüyor...

    Hain anlamında kullanılmadığı gibi, Gavur kelimesi bu kişilere lakap olurken kafir anlamında da düşünülemez. Biz böyle ithamlarda bulunurken çok cesuruz, Eskiler bu konuda daha dikkatli bir dil kullanırlarmış. Bacı Seydi Dede merhum, ölüm defterinde "4 Haziran 1960, Dervişlerin Eyüb Ağa" biçiminde not etmiş. Ayrıca kendisinden 15 gün önce vefat eden Ali Efe'yi de "26 Mayıs 1985 Musluların Ali'nin ölümü" diye belirtmiş; ikisi ve başka herhangi biri hakkında gavur kelimesine yer vermemiş. 

    Sonuç olarak lakap takmanın da sorumluluğu olduğu unutulmamalıdır. Özellikle böyle hassas kelimeleri lakaplaştırırken dikkatli olmakta fayda var. Biz gavur dedik diye o kişi gavur olmaz, ama biz ne oluruz bilemem... Gereksiz yere kendi sırtımıza yük bindirmenin getirisi, ancak kamburluktur.

Yalama

 

    Vida sistemiyle bağlanmış iki parçanın birbirini kavrayamamaktan dolayı çalışmama haline yalama deniliyor. Bunun en mühim sebebi vida dişinin bozulmasıdır ki bizim köyde bu durumun adı da diş gapmadır. Bir dişi veya erkek vida diş gapmışsa yalama olmuştur, değiştirmek gerekir. Bir de dalkavukluk yapanlara da yalaka anlamında yalama deniliyor. Bizim konumuzu teşkil eden yalama kelimesi bunlardan başka üçüncü bir manayı ifade eder.

    Bu bir hastalık, cilt hastalığı. Yüz derisinde, özellikle dudaklarda görülüyor. Belki dudaklar insan derisinin en ince ve hassas türü olduğu içindir, ya da başka sebepleri vardır, bunu tabiplere havale edelim. Yalama dudaklar çatlıyor, deliniyor, üzerinde değişik yaralar açılıyor. Öyle olunca sürekli sızlıyor, bir şey değdiremiyor, yiyip içemiyorsun. Dudaklar birbirine çarpsa bile büyük acı çekiyorsun. Yani yalama dudak yaz boyu sahibine cehennem azabı yaşatıyor.

    Günümüzde yalama hastalığına artık pek rastlanmıyor, yani dudaklar yalama olmuyor. Eskiden çok yaygınmış, çoğu kişi bundan muzdaripmiş. Benim çocukluğumda bazılarının dudakları böyle perperişandı, ama dedikleri kadar yaygın değildi. Oysa eski zamanlarda yazın bir çoklarının dudağı yalamaymış. Üstelik bu hastalık bizim köye has değil, yurdun her yanında aynıymış. Konusu 1950 öncesi Türk köyleri olan kitaplarda bu durum bütün açıklığıyla anlatılıyor.

    Yıl boyu süren bir hastalık değil yalama, kışın iyileşen dudaklar baharda tekrar haşat oluyor. Bundan da anlaşılıyor ki yalama mevsimseldir. yazın ortaya çıkar. O halde buna birinci sebep sıcak havalar... Aşırı ve kuru sıcağa maruz kalan dudaklar yalama oluyor. 

    Yalamayı uçuktan ayıran en mühim fark da bu imiş; uçuğun sebebi genellikle psikolojik etkenler iken, yalama iklimsel sebepler, yani aşırı sıcaklara dayanırmış. 

    Bir de genellikle sarışın, en azından kumral olanlarda yalama daha çok görülürmüş, pek nadir esmer kimselerin yalama olduğunu söylüyorlar. Oysa herkesin dudakları uçuklaması sıradandır, uçuk renk körüdür.

    Yine önemli bir fark da şu: Dudak uçuklaması hala devam ediyor, ama artık dudağı yalama olanlara pek rastlayamıyoruz.  Eski zamanlarda çok yaygın bu hastalığın ortadan kalkması şaşırtıcıdır. Belki beslenme alışkanlıkları sebebiyle, ya da bağışıklık kazandığımızdan hastalık silindi. Yahut insanlar eskisi gibi kırda çok durmuyorlar, güneşe ve sıcağa maruz kalmıyorlar, en azından kendilerini koruyorlar. Bunların hepsi etkili olabilir, sonuçta eskisi gibi yalama olmuyoruz. 

    Lafı uzattık, eski zamanlardan kalma bir yalama hikayesi anlatacağım. Geçtiğimiz yaz başında Hacıların Bahattin Azbay emmi ile dağda kekik toplama bahanesiyle bir kaç saat geçirdik. Kendisi zaten hoş sohbet biridir, anlattığını dinletir. Yine de daha çok şey anlatması için elimden geleni yaptım, kışkırtıcı sorular sordum. Özünü bildiğim, ancak ayrıntısına muttali olmadığım bu olayı da sorarak tekrar anlatmasını sağladım. 

    Dediğine göre o da vaktizamanında Paşanın Ömer Yaman'dan dinlemiş. Olay sanırım 1960'larda geçiyor. Apak Mevlüt Kopan emmi Çolağınçeşme mevkiinde dombey güdüyormuş. Paşanın Ömer de daha yukarıda, Gocagedik denilen yerde artık sığır mı güdüyor ne ediyorsa... Dombeylerin kayıp olduğunu gören Apak, Ömer Ağa'ya bağırmış, 

    - "Dıñgeyleri gördüñ ñü?" diye... Dudağı yalama olduğu için adam meramını ancak böyle anlatabiliyor. Bunu bilen Ömer Ağa'nın muzipliği üstünde, anlamamazlığa vurdurmuş;

    - "Añnamadım?!!" Tabi ki anladı, maksadı sözü yeterince ve gereğince tekrar ettirerek Apak emmiye eziyet etmek. Berideki bundan habersiz yine bağırmış;

    - "Le dıñgeyleri gördüñ ñü?" Lakin Ömer Ağa ısrarlı;

    - "Le añneşilmiyo ne diyosañ, gözelcene de şunu!" deyince Apak Emmi öfkelenmiş ve;

    - "Len benim dombeyleri gördüñ mü diyon!" demiş ama, birbirine çarpan dudakları da kanamaya başlamış. Öfkeyle bağırmaya devam etmiş Apak;

    - "Al bu dudakları da bilmem nereñe sok!!!"

    Bunu anlatırken Paşanın Ömer hep muzip muzip gülermiş. Bana naklederken Bahattin Emmi de gevrek gevrek gülüyordu. Olayı Apak Emmiden doğrulatma imkanım olmadı, lakin niye yalan olsun ki. Ayrıca Apak Emmi Gobakların belki de en sarısı, o dönemde dudakları yalama olması çok normal. Diğer yandan Paşanın Ömer Emmi de bilindiği gibi esmer biriydi. Rahat rahat dalga geçmiş olması muhtemel...

    Sonradan aklıma geldi, bu hastalıktan dolayı bizim köyde İdirizlerin Şükrü İdis'e "Yalama Şükrü" lakabı takılmış. Sülalenin özellikle Sarımehmet koluna mensup olanlar (Sarı Ali Osman, Gıdak Ömer, Yalama Şükrü) ten renginden dolayı geçmişte bu hastalıktan çok muzdarip olduklarını tahmin etmek zor değil...

Gabarçukuru

     

    Anıtkaya'nın bir km kadar batısında kuzey-güney ekseninde uzanan hafif bir yükselti bulunuyor. Kuzey ucu Üyükyolu mevkii, güneyi ise Gaymaktekkesi'dir. Arada meşhur Bağlar bulunuyor. Şimdi öyle, daha önceleri oralar hep bağ imiş. Bu yüzden bağların bir ucu şimdi karayolu kenarında bulunan Güdükmehmet'in bağ iken karşı ucu Hacahmetinguyu'ya doğru aşıyormuş. Yani bahsettiğimiz bayır yükseltisinin neredeyse tamamı üzüm bağlarıyla doluymuş. Bayırın ortasına Bağlar deniliyor, ama saydığımız yerler hep bağ yani...

    Yazının konusu Bağlar değil, Bağlar mevkii ile Gaymaktekkesi arasında kalan Gabarçukuru bölgesidir. Çevresini tanıtmak amacıyla bu kadar ayrıntıya girdik. Güdükmehmet'in fidanlık solundan kıvrılarak Kelsüleyman'ın bahçe yanından ilerleyen, ayrıca petrolun hemen ardından dosdoğru batıya uzanan iki añyol Gabarçukuru'na çıkar. 

    Bu iki añyolun ikisi de dediğim yerleri geçtikten sonra taze vişne fidanları arasında ilerlerdi. Ne zaman? 1970'lerde... En azından benim hatırlayabildiğim en eski dönem budur. Taze dediğim fidanlar yine on yaşında varlarmıştır. Bu mevki boydan boya yeşil boyalı L profil demirlerden telgazığı yapılmış, bu sağlam demirlerin tabanı betonla iyice berkitilmiş ve aralarına dört sıra dikenli tel çekilmiş halde muntazam koruma altındaydı. Sadece belirli bahçeler değil, bölgenin tamamı korunmuş büyük bir fidanlıktı. Zaten Gabarçukuru'nda tarlası olan oraya fidanlık derdi. Fidanlıklar arasındaki añlar yine duruyordu, ama yol kenarından başlayarak bütün fidanlıklar içine alınacak biçimde Gabarçukuru mevki telle çevrilmişti. Köylü bu büyük organizasyonu kendi kendine yapamayacağına göre bu işte Devlet eli aranmalı. Aynen öyle olmuş, 1960'lar sonunda Ziraat Gabarçukuru'na fidan atılmasını sağlamış.

    Kelsüleyman'ın fidanlar daha büyük görünüyordu ve onun bahçe bu büyük telörgü korumasının dışında tutulmuştu. Demek ki herkesten önce bahçesine fidan atan Kelsüleyman'dır. Belki de diğerleri onu görerek bu işe giriştiler. Başka bahçelerde tadımlık vişne toplanırken onun bahçe panayır yeri gibiydi. Kasa başına vişne toplar, akşamında dükkanından ücreti almaya giderdik. Pek lezzetli zamanlardı...

    Yiyen epeyce bir zaman Gabarçukuru fidanlıklarından ekmek yedi. Beceremeyenler fidanları söktü, telleri kesti, korumayı kaldırdı. Dediklerine göre vişnenin ömrü yirmi yıl filanmış, belki çoğu o kadar beklemeden fidanlığını tekrar tarlaya dönüştürdü. 1990'larda Gabarçukuru proje fidanlığı bitmiş, orada burada tek tük yeni dikilmiş ağaçlar görünür olmuştu. Bugün o kadarı bile yok. Fakat gariptir, oraların fidanlık olmadan önce üzüm bağlarıyla dolu olduğunu söylemiştim ya, geçen yıl bir añda asma kütüğünün yeşermiş dallarını görmüştüm. 

    Şimdi tam yerini gösteremem, ama dip Gabarçukuru'nda bir yerlerde bizim de fidanlığımız vardı. Aklım erdiği zamanlarda kadınlar çapalarken ben de sağda solda arapdaşşağı filan toplardım. O dönemde Gabarçukuru adı üzerinde fazla düşünmedim. Bizim sülalenin ayakları yazın su toplar. Buna gabarma, tabanda oluşan sulu şişkinliğe de gabarcık derler ve her yaz günümüz bu kelimelerle içli dışlı geçer. Ben de o yaşta Gabarçukuru ile ancak bu kelimeleri ilişkilendirebiliyordum. Anlam bağlantısı yok, ama küçük zihnim bu kadarına yetiyordu. Yarım asır sonra bugün hala Gabarçukuru'nun anlamını tam çözebilmiş değiliz. Yine de bu mevkinin adı üzerinde elden geldiği kadarıyla duralım...

    Çukur tamam da gabar ne ola ki? Gabarcıkla alakası olmadığı artık kesinleşti. Denizli yöresinde bilinen, türkülere bile geçmiş gabardıç ile de alakası yok gibi; çünkü büyük ağaç anlamına gelen gaba ardıç sözüymüş, bizim buralarda ardıç olmadığına göre... 

    Yahudileşmiş Hazarların bir boyuna Kabar/Kabarlar deniliyormuş., ancak Kabarlar Macarlara katılmış. Bu sebeple Kabar/Gabar değişimini düşünerek bu boyu Eğret'e getirip Gabarçukuru'na yerleştirmek de pek desteksiz olacak.

    Gabar dağının anlamına yönelik araştırmalarda gabar kelimesi köken olarak Arapça cebbara dayandırılıyor. Bu kelimenin Türkçeye böyle geçtiğini düşünüyorlar. Hatta hem Arap hem Latin alfabesinde C/G harflerindeki benzerliğe dikkat çekilerek aralarındaki değişime örnek olarak deve anlamına gelen cemel/gemel kelimesini gösteriyorlar. Gabar dağının adındaki kelimenin Arapöa Cebbar ile aynı olduğunu ispat ettikten sonra anlam ilişkisine yöneliyor ve bu dağın büyüklüğüne, cesametine, yüceliğine işaret ettiğini söylüyorlar. Çünkü Arapça Cebbar/Gebbar kelimesi bir insana ad olduğunda yiğit, pehlivan, kimsenin kendisine zarar veremediği kişi anlamına gelirken; insan dışındaki varlıklar için kullanıldığında, ulu, pek yüce, görkemli anlamına geliyormuş. Şu durumda Gabar dağı denildiğinde kocadağ, yücedağ, uludağ gibi anlaşılmalıymış.

    Bizim köyde bu kelime (Cebbar/Cabbar) kişi ismi olarak kullanılmaz. (Lakap olan Çapar kelimesi bedensel irilikle değil saç, kaş, kiprik rengiyle ilgilidir.) İnsan dışındaki varlıkları tanımlamada da gabar kelimesi görülmez. Aynı anlama gelen "goca" kelimesine ise çok rastlanır. Gocadere, Gocayarık, Gocagedik şimdi aklıma gelen örnekler. Yine büyük anlamında gelen ulu kelimesine ise sadece Uluyol kullanımında rastlanır. Görüldüğü üzere örnekler hep mevki adlarına dair. Acaba diyorum, istisnai Uluyol örneğinde olduğu gibi gabar kelimesi sadece Gabarçukuru'nda kullanılmış olabilir mi?

    Goca çukur, büyük çukur, geniş çukur manasında gabar çukur dediler de, bu söz böylece kalıplaşıp kaldı mı? Önceleri Gabarçukur deseler bile, bu söz günümüze neden sonuna bir ek takıp getirdi ve Gabarçukuru oldu? Bir u harfi fazlalığı güzelim teoriyi berbat etti.

    Peki Divan edebiyatında çok kullanılan ve toz toprak anlamına gelen 'gubar' kelimesiyle ilgili olabilir mi? Özellikle toprak manası sebebiyle bir tarım arazisi pekala gubar kelimesiyle bağdaştırılabilir. Ayrıyeten gubar/gabar değişimi de izah edilebilir. Hele hele gubar kelimesinin toz haline getirilmiş esrar manası da varken, eskiden köyün her yerinde kendir ekimi çok yaygınken, buralara, yani şimdiki Gabarçukuru mevkiine özellikle kendir ekilmiş olabileceğini neden düşünmeyelim?

    Sayılan gerekçelerden birine uygun olarak bu bölgeye Gabarçukuru denilmiş olabilir. Lakin öncelikle mevkide bu adlandırmaya layık bir çukur bulunup bulunmadığını anlamalıyız.

Balaban

 

    Günümüzde en çok kullanılan dağ yolu, Gedik istikametinden güneybatıya akan Yörükyolu dediğimizdir. Hiç değilse piknik amacıyla Bödününçeşme'ye gidenler bu yolu tepmek zorundadır. Burada ilerlerken ormana girdikten hemen sonra başlayıp ta asıl bayırı kavrayana kadar devam eden sağdaki bölgeye Balaban adı verilmiş.

    Balaban'ın bu mevkiye ad olmasını açıklayacak bir hikaye, rivayet, anlatı benzeri bir şey duymadım. Esasında buraya ad olmaktan başka Eğret ağzında bu kelimenin yeri yoktur. Zaten bu sebeple Eğret sözlüğünde mevki adı olarak özel isim diye geçer, başkaca anlamını tespit edemedik.

    Bununla beraber başka yörelerde çok değişik anlamlarda kullanılıyor balaban kelimesi. İri yarı kimse anlamıyla bizdeki 'gabadayı' kelimesine yakın bir kullanış çok yaygın. Bir yemeğe, bir kuş türüne ve nefesli bir çalgıya da bu adı verdikleri kaydedilmiş. 

    Ayrıca Türkmenlerden bir topluluğa bu ad verildiğini okumuş ve Eğret Ve Çevresinde Oğuz İzleri başlıklı yazıda buna değinmiştim. Buna göre Birgi yakınlarında tespit edilen küçük bir Avşar oymağının adı Balabanlı idi. Yine Halep Türkmenlerinden Beğdili boyuna mensup bir oymak da aynı adla anılıyormuş. Bu isimlendirmelerin temelinde, topluluk atalarından birinin Balaban adı torunlarına oymak adı olarak tevarüs ettiği şeklinde yoruyorlar. Bu gayet mantıklı bir açıklama gibi duruyor. 

    Yukarıdaki iki tespitin bizi ilgilendiren yönü ise, Halep kökenli bazı Türkmenlerin zorunluluk sebebiyle Batı Anadolu'ya göç ettirilmiş olduklarıdır. Göç yolu ve noktalarından biri Eğret yakınlarıdır, diye düşünmemizi engelleyecek bir durum yok. Anılan oymaklar göç esnasında İlbulak dağının bir bölgesinde duraklamış olabilirler. Gittikten sonra da topluluğun adı o mevkiye yadigar kalmıştır. Yoksa bir kuş yüzünden, kavala zurnaya benzer bir düdük sebebiyle, yahut lezzetli bir yemeğin hatırına buraya Balaban denileceğini sanmıyorum.

    Oğuzların içinde Balaban var da, Kuman/Kıpçaklarda yok mu, elbette var. Hatta Kafkaslar üzerinden Karadeniz bölgesine giriş yaptıkları düşünülen Kıpçakların oralarda bıraktıkları hatıralardan biri olarak şimdi Of'a bağlı Balaban köyü gösteriliyor. Demek ki Balaban topluluğu sadece Oğuzlara has değildi, kişi ve topluluk adı olarak Balaban Kıpçaklarda da vardı. Boyu ne olursa olsun eski Türklerde bir ad verme geleneği var. Bir boy yerleştiği yere kendi adını veriyor. Mesela Kayı bir yere yerleşirse oraya Kayı adını veriyor. Kıpçak veya Avşar yahut Beğdili veyahut Balaban da bir yere konunca oraya adını veriyor. Çekip gitmiş olsa bile o mevki yüzyıllar sonra Balaban diye anılabilir.

    Eyret kelimesinin Kıpçak/Kumanlarda bir boy adı olduğu üzerinde daha önce durmuştuk. Bu yüzden Karadeniz'den giriş yapan Kıpçaklardaki Balaban adını bu mevzuya dahil ettim. Ayrıca yeni bir bilgi olarak belirteyim ki Eğret köyünün Çepni boyuna mensup olduğuna dair ciddi bir iddia duydum. Doğu Karadeniz'de Kıpçaklarla helmelenen Çepnilerin buralara yolu düşme durumu mümkün olabilir. Balaban adı ve mevkisini bütün bunlarla ilişkili düşünebiliriz.

    Özellikle Olucak yolu hizası geçildikten sonra başladığı düşünülen Balaban mevkisinde yer yer geniş alanlıklar dikkat çekicidir. Bu alanlıkların bilinmeyen bir zamanda buralara gelen Balaban oymağının çadırlar kurması için pek müsait olduğu akla geliyor.

    Ayrıca İlbulak dağının her bölgesi bir çok Türkmen/Yörük obası tarafından asırlarca yayla olarak kullanıldığı da unutulmamalıdır. Daha yarım asır önce bile seyrek de olsa gelip çadırlarını kurarlardı. Buraya adını veren Balaban oymağı sırf yaylamak amacıyla gelmiş olabilir. Bir kaç yaz geldikten sonra kışlağına dönse de ardında bir iz bırakmış ve adı yadigar kalmıştır.

    İlbulak dağında Balaban mevkinin bu adı almasını açıklamaya çalıştım. İleri sürdüğüm şeyler isabetsiz bulunabilir, daha mantıklı açıklamasını bulduğumuzda düzeltiriz. Fakat dağımızda daha adını sanını bilmediğimiz bir sürü dip köşe var. Kendimiz tanıdıkça onları da tanıtacağız...

Kendime Mektuplar

    16 Ekim 2026

    Geçtiğimiz yaz sonunda Adil Çelik Bey ile uzun soluklu bir sohbetimiz oldu. Bir yönüyle bizim köylü olan Adil Bey Cumhuriyet Üniversitesi öğretim üyesi. Beş Üniversite ortaklığında bir proje hazırlamışlar, Kurtuluş Savaşının halk hafızasındaki yerini tespit ediyorlar. Üniversitesi adına projeyi kendisi yürütüyormuş, bu çerçevede konuştuk.

    İşgal ve kurtuluşa dair her şeyi sordu, bildiğimiz kadarıyla cevapladık. Soruların bir kısmı da işgalcilerle işbirliği yapan hainlerdi, böylelerinin olup olmadığı, varsa halkın bunlara tepkisi filan… Araştırmalarda bulduklarımı ve sonuçta kendi kanaatimi paylaştım. Bir hainin tespit edildiğini, ancak onun köylüler tarafından pek bilinmediğini; bununla beraber hain olmadığı halde öyle damgalanıp bugüne kadar hain gibi lanse edilen kimselerin bulunduğunu, bunun ne kadar yanlış bir telakki olduğunu tarihi ve mantıki delillerle kendisine anlattım.

    Adil Bey’e anlattığım hususların bir kısmına “Gavur”da değindim. Diğer kısmını projeye has olmak üzere onun yayınlanmasına bırakalım. Yalnız o sohbet sırasında bir şeyi fark ettim, daha doğrusu hatırladım. Başlık belirlememiştim, ama Gavur’daki içeriği haiz bir yazıyı yıllar önce planlamıştım. Zira bu yazıda değindiğim kişilerin başına gelenlere benzer şeyleri, hatta belki daha şiddetli bir süreci ben yaşadım.

    On yılı geçgin süre oldu. Akıl almaz iftiralara, ithamlara uğradık. Bitmez tükenmez linçler yedik. Ekonomik ve sosyal kırıma tabi tutulduk. Fiziksel ve psikolojik işkenceler gördük. Şiddeti azalsa da bütün bunların serpintisi hala devam ediyor.

    Bunların en koyu döneminde tutunduğum esaslardan biri şu hadistir: “Bir kişi kardeşini küfürle itham ettiğinde o küfür ikisinden birine döner.” Müslüman terörist, terörist de Müslüman olamayacağına göre beni itham ettikleri şeylerden biri de küfür oluyordu. Şu hadis ışığında düşünelim, bana kafirsin diyorlar. Ben de kafir olmadığımdan eminim, küfür ithamı boşta kalmayacaksa, o halde itham eden kafir oluyor. Aman Allah’ım, bu insanlar ne yaptıklarını biliyorlar mı? Kendilerine ne ettiklerinin farkındalar mı?

    Diyelim ki ithamlarında isabet ettiler, beni gerçekten kafir sayalım. Bundan sen ne kazanacaksın? Ötede “Aferin len, kafiri hemen tanıdın, gir cennete!” mi diyecekler sanıyorsun? Alakası yok, ben kafirsem cezamı çekeceğim, ama benim cezamın sana bir faydası olmayacak. Fakaaat… İthamın isabetsiz ise, yani senin dediğin gibi kafir değilsem, işte o zaman yandığının resmidir. Ebedi hayatını tehlikeye atıyorsun. Kısaca öyle bir laf ediyorsun ki, bu lafın sonunda hiçbir kazancının olmayacağı kesin; fakat sonsuz hayatını kaybetme riski var. Sonsuzluğu sana şöyle anlatayım; bu dünya hayatın var ya, sonsuzluğun yanında dünya hayatındaki ömrün sıfır bile değildir… O halde bırak kim ne olursa olsun, böyle riskli sözlerle insanları itham etmeye değmez… Değ-mez!

    2020 yılı sonlarından itibaren Eğretiköy kapsamında sülaleler araştırmasına giriştik. Bunun için iki yılda dört yüzden fazla kişiyle planlı görüşmemiz oldu. Tabi bu arada konu sadece sülale araştırmasıyla kalmıyordu, laf lafı açıyor, daldan dala atlanıyor, fırsattan istifade biz de Eğret'e dair bulduğumuz her malzemeyi kaydediyorduk. Haliyle “Gavur”a konu olan hususlar da konuşuldu, onları da not ettim. Bütün bunların sonunda yazı kafamda şekillenmişti. Araya başka şeyler girince unutuldu.

    Hatta unuttuğumu bile unutmuşum. Adil Bey ile görüşmemizde işte bunu hatırladım, böylece gecikmeli de olsa “Gavur” yazılmış oldu. 

    13 Ekim 2026

    Edebiyat Bilgi ve Teorileri’ni hatırlarsın, fakültenin ilk iki yılında aldığımız dersti. 2. Sınıfta bu dersi Ahmet Sevgi okutmuştu. Takip edeceğimiz bir kitap veya dökumanı olmadığından hocalar kendi seçtikleri kaynaktan takip ettirirlerdi. Beşir (veya Reşid) adlı biri tarafından yüzyıl başlarında bastırılan Fesahat ve Belagat adlı bir kitapçığı İstanbul’da Sahaflar Çarşısından almış hocamız. Fotokopiyle kişi başı çoğaltıp dersi o eski harflerle basılmış kitaptan okumuştuk. Meğer o yılki Edebiyat Bilgi ve Teorileri dersinin müfredatı tam da fesahat ve belagat konusuymuş.

    Kulakları çınlasın, Ahmet Sevgi Bey’in derste ruh halini açık etmeyen bir duruşu vardı. Öfkeli, neşeli yahut mahzun mu olduğunu anlayamazdınız; hep aynı tarzda anlatır, örneklendirir, nasihat ederdi. Hemen her derste hiç ihmal etmeden salıkladığı şeylerden biri, hangi konuda olursa olsun yazmamızdı. Bu tavsiyeyi, iki elini kullanarak kendine has bir hareketle yapardı. Kağıt olarak düşündüğü sol avucuna, ucunda hayali kalem tuttuğunu varsaydığı sağ elinin parmaklarıyla bir şey yazıyormuş havasını verir, bu hareketi yaparken de dudaklarından “kalem oynatın” kelimelerini dökerdi.

    1988’de Edebiyat Fakültesi’ne geçtikten sonra kendisiyle hiç görüşemedik. Son yıllara kadar Yeniçağ’daki yazılarını takip ederdim, gazete hala basılıyor mu, Hoca yine orada yazıyor mu, bilmiyorum. Fesahat ve Belagat adlı Osmanlıca kitapçık hala duruyor, bir ara yeni harflere aktarıyordum, Eğretiköy’e başlayınca öylece kaldı.

    Ahmet Sevgi Bey’in dersinden aklımda kaldığına göre fesahat; yazıyla olsun sözle olsun, düşünceyi açık, anlaşılır, doğru düzgün, dilbilgisi ve imla kurallarına uygun olarak anlatabilmektir. Belagat ise fesahatın bir üst derecesidir; “Fasih olmak şartıyle sözün mukteza-yı hal ü makama mutabık bulunmasıdır.” Yani söz doğru, düzgün ve kurallara uygun olacak; bunlar sağlandığında o söz fasih oluyor. Söylenenlerin aynı zamanda beliğ olmasını istiyorsak, onların “hal ü makama” da uygun olmasına dikkat edeceğiz.

    Hal ü makam nedir? Sözün söylendiği ortamdır. Zamanın ve yerin şartlarıdır. Muhataplarının sosyal, ekonomik, psikolojik vb durumudur. Söylediklerin, yazdıkların bütün bunlara uygun olmalıdır. Hoca bunu “yas evinde türkü söylenmez” örneğiyle açıklamıştı.

    “Makam” kelimesiyle sözün muhataplarını anlarsak, “hal” kelimesinden de zaman kavramına varabiliriz. O halde her sözün söylenmesi gereken zaman vardır, vakt-i merhunu dışında söylenen söz, beliğ olmadığı gibi abes bile kaçabilir.

    Bütün bunlardan sonra “Doğruyu Eğret’te söylemicen de ağrette (ahrette) mi söylicen!” sözünün ne derece kıymetli olduğunu anlarsın. Bizim köylüler bu atasözüyle resmen belagatı tanımlamışlar.

   11 Ekim 2026

    Gün doğarken gözüm pencereden aşıp bahçedeki küçük hareketlenmeye kaydı. Yedi sekizlik bir serçe grubu tedirgin pırpırlarla rızıklarının peşinde. Üzüm salkımlarını bitirdiler, yeni ekilen yeşillikler daha çıkmadı, şu hazan vaktinde bahçede ne var da ne yiyorlar diye dikizlemeye başladım.

    Süpürge tohumlarına yumulmuşlar. Bunlar fi tarihinde muhabbet kuşumuzun yemlik temizliğiyle bahçeye saçılan tohumlardan üreyen süpürgelerdir. İlk çıktığı yıl mısır sanmıştık, uzadıkça süpürge olduğunu anlayıp öylece tohumlanmasını bekledik. Ertesi sene aynı yerinden bu sefer daha fazla kökten fışkırdı. Kesip birleyip bir köşeye koyduk ve öylece unuttuk. Geçen yıl daha hasat etmeden bir süpürge bağlama projesi geliştirdik, lakin o proje uygulama safhasına geçemedi. Gelgelelim Allah bu sene daha fazlasını verdi. Bir kısmını kesip gölgeye astık, kurumasın diye çoğunluğunu da bahçede olduğu gibi bıraktık. Kuruyunca işlemesi zor olur, zira bu sene bir süpürge bağlama hususunda kararlıyız.

    Serçe familyası işte bıraktığımız bu süpürge dallarındaki tohumları yiyorlar. Elleme yesinler, zaten oların tohumu lazım değil bize… Bize lazım olan tohumların sıralandığı ince saçaklar ve tabi ki saçakların bağlı olduğu dallar… Nasip olursa onlardan bir süpürge çıkaracağız…

    Süpürge bağlamak, yıllardır planlayıp da bir türlü uygulayamadığım, akim kalmış tek proje değildir. Daha neler neler var, bir türlü yapamadığımız…

    Kerpiç kesip eski usulle garaörtü ev yapacaktık, bu ev; avlusu, düzenliği, otluğu, fışgılığı, unevi, damı samanlığıyla tam bir Eğret/Anıtkaya evi olacaktı. Her yanını eski alet edevatla donatacak, bir müze gibi düzenleyecektik. İmkana bağlı bir proje olduğu ve şartlar oluşmadığı için öylece kaldı.

    Gerekli resmi izinler alınarak Eğret Kervansarayını müze olarak düzenleme fikri vardı. İlbulak dağının tanıtımı ve tarih turizmine açılması fikri var. Gerçi bu yeni oluştu, ama resmi girişim isteyen hususlar olduğu için bunlar da fikir seviyesinin ötesine geçmedi, geçmiyor.

    Hadi bunlar ciddi ve meşakkatli işler diyelim. Peki daha küçük harman süpürgesi bağlamayı niye beceremedik. Hani Omarcık sırtlarında biten o sert ve yayvan süpürge otlarını köküyle kazacak ve kaç gün sürerse sürsün bir harman süpürgesini sıfırdan bağlayacaktık. Bunu da mı resmi prosedür gerektirdiği için erteledin? Alakası yok, ulukluk; başka bir şey değil.

    Yine yıllardır kafadengi birkaç arkadaşla toplanıp met oynama düşüncesi vardır. Geçen gün yine aklıma geldi, söğüt değnek ve meşe metin tam zamanıydı, şu güz mevsiminde bir harmanyerinde met oynayabilseydik. Gerçi harmanyeri kalmadı, ama tutan mı var, bir yerde oynayabiliriz… Heyhat, neredeyse kurallarını unutacağız, belki elli yıldır oynamamışız…

    Bugün, yani serçelerin süpürgeye dadandığı şafağın öğleninde Mısdık (Mustafa Ayas)tan bir mesaj aldım: “Hani dolaplı ve sereñli birer kuyu canlandıracaktık. Hani eski tip bir sürgü değirmenini yeniden inşa edecektik” diye serzenişi var.

    Bunlar da hep lafta kalmış projelerimizdendir. Eski değerlerimizin yitip gitmesinden şikayet ederiz bir araya geldiğimizde. Ne yapabiliriz, yapabilir miyiz, şunu edelim mi, bunu biçelim mi… bir sürü fikir çarpışır kafalarımızda. Olmayacağını bile bile zamanı durdurmanın çaresini ararız.

    Kuyu meselesi şöyle… Tamam, kullanılmayacak, kuyudan su çekecek değiliz bu çağda; gelgelelim çocuklarımıza gösterebileceğimiz, “şu dolaptır, şu sereñ, bak buna bilezik derler” diyebileceğimiz kuyular bir bir yok olmakta. Örnek olarak onlardan birer tane canlandırılamaz mı. Misal Akgaya’daki Gulizin guyu köyün girişinde, göz önündedir. Orijinal ve doğal bileziğiyle, hafif desteklenecek ardıç direğiyle hazır durumdadır. Sereñ, zincir ve kova eklemesiyle işlem tamam. Dolaplı kuyu için de Hatipoğlunun guyu denilen Apak Emminin ev önündeki kuyu düşünülebilir. Zaten park içinde emniyete alınmış durumda. İki kuyunun da açılmasına gerek yok, güvenlik açısından doğru olmaz zaten. Sadece düzeneklerini kurmak yeter.

    Sürgü değirmeni de aynı şekilde. Bu vakitten sonra eşşek, beygir koşup bulgur, göce sürecek değiliz. O çağı çoktan devirdik, ama düzeneği kurulabilir. Üstelik Mısdık heyula gibi taşı ayarlamış, mesajında bunu da yazıp bir an önce harekete geçmeyi bekliyor.

    Bütün bu ve buna benzer düzenlemelerden sonra köyümüz açık hava müzesine döner mi döner… Lakin birileri de “Hele şunların uğraştığı şeylere bak!…” demez mi…

    Zaten diyorlar heyerif… Sen de saçmalama; bak serçeden girdin, kuyudan çıktın…

    10 Ekim 2026

    “Doğruyu Eğret’te söylemicen de ağrette (ahrette) mi söylicen!”

    Bu basit tepki sözü bizim köyde atasözü haline gelmiş kalıplaşmış bir ifadedir. İçinde köyümüzün adı geçen birkaç yerel atasözünden birisi. Her ne olursa olsun hakkı hakikati, gerçeği ifade etmekten vazgeçmeyeceğini anlatır, bu yönüyle biraz yemin, bir miktar deklarasyon manası çıkarılabilir.

    Esasen sayfalar dolusu analizi hak eden bir söz bu. Ahiret-Eğret karşılaştırmasıyla bu dünya ve öteki dünya hayatı arasında bir dengeden söz ettiği de düşünülebilir. O vakit Eğret’i bu dünyanın yerine koymuş demektir ki, “dünya bir eğreti köydür” fikriyle paralellik arzediyor.

    Bu sözü ilk defa Alçakların Adem As emmiden duymuştum. 90’lı yıllardı, Takanın kahvede hararetle bir şey anlatıyordu, şimdi mevzuyu hatırlamıyorum. İstemeyerek de olsa doğruyu söylemek zorunda bulunduğunu, aksinin kendiyle çelişmek olacağını, gerçeği bütün açıklığıyla ifade etmezse vicdan azabı çekeceğini filan demedi. Lakin “Doğruyu Eğret’te söylemicen de ağrette mi söylicen!” diye mührü bastığında bütün bunları anlamıştım.

    Sonra başkalarından da duydum bu atasözünü, yeri geldi ben de kullandım, ayrıca unutulmasın diye birkaç kez blogta dikkat çektim. Bu arada üzerinde düşündüm de… Fark ettiğim ince bir mana da sözdeki imtihan sırrıdır.

    Herkesçe malum ki dünya hayatı bir imtihan. Her hareketimizle imtihandayız, bu anlamda hayatımızı bir sınav salonunda geçiriyormuş gibi düşünebiliriz. Kuantumculara göre kaderimiz kendi seçimlerimizden ibarettir. Yaşantımızda önümüze sürekli seçenekler çıkar, yollar çatallaşır, seçimlerimize göre yönümüzü belirleriz. Yöneldiğimiz yolda biraz sonra tekrar bir kavşağa çıkarız, oradaki seçenekleri değerlendirerek tekrar yön ve yol belirleriz. İşte bu seçimlerimizle kaderimiz oluştuğu gibi, karakterimiz, duruşumuz, insani kalitemiz, ahlakımız vs hususlar da ortaya çıkar. Kuantumcuların bu görüşünü irade-i cüziyye kavramıyla destekleyip kaza ve kaderi izah edenler de bulunur, fakat konumuz bu olmadığı için geçelim. Kuantumcuların hayat yolundaki seçenekler dediğini biz imtihan diye adlandırıyoruz.

    Evet dünya hayatı bir imtihan, ömrümüz sınav salonunda geçiyor. Ortak sorular da var, ama herkesin sınav kitapçığı farklı türde ve farklı sorulardan oluşuyor. Herkes imtihanda, lakin her birimize verilen süre (ömür) aynı değil; kimininki kısa, kimininki oldukça uzun. Soruların kimi çok kazık, bazıları ise çok kolay. Çalışanlar, hep hazırlıklı bulunanlar pek zorlanmıyor; ama düzenli çalışmayan, hatta hiç ders çalışmayanlar için çok çetin geçiyor. Bazılarına çalıştığı yerden geliyor sorular, bazılarınınki beyin zonklatıcı…

    Uygulamalı imtihan bölümü var bir de… Burada duruşunuz, tutumunuz, yaşantınız, tepkileriniz, şahitlikleriniz gibi karakterinizi yansıtan davranışlarınızla imtihan oluyorsunuz. Hakkı hakikati, doğruyu, adaleti dillendirme söz konusu olduğunda yakınlıklarımız, akrabalıklarımız, taraftarlığımız, kinimiz, öfkemiz veya bunun gibi başka etkenler bizi yönlendirmemelidir. Doğruyu sırf doğru olduğu için söyleyebilmeliyiz.

     Yol çatallaştığında, iki seçenekten birini tercih etmek söz konusuysa, doğru olanı seçersek sınavı kazanıyoruz. Tabi sonra bir sınav daha, bir sınav daha… Aklımız başımızda, irademiz yerinde olduğu sürece hep böyle bir imtihan: İşte dünya hayatı…

    İraden elinden alındığında, aklını yitirdiğinde, yani seçme gücün kalmadığında imtihan bitmiş oluyor. Lakin o vakit de başkalarının imtihanında soru olabilirsin, o da ayrı bir husus; yalnız senin sınavın bitiyor.

    Bir de öldüğünde sınav kesinlikle bitiyor. Zaten bu imtihan dünya hayatıyla ilgili, dünyadan ayrılmak demek sınav salonundan çıkmak manasına geliyor. Ondan sonra salona geri dönüp “yav aklıma geldi, şu sorunun cevabını değiştirmek istiyorum, verin kağıdımı” deme hakkın bulunmuyor.

    Kısaca, doğruyu Eğret’te söylemelisin, ağrette (ahiret) söylemenin hiçbir kıymeti yok… Nitekim Adem emmi 2004’te vefat etti, Eğret’te söylediği doğrular kârı oldu…

    İmtihandayız, herkese başarılar diliyorum…

    6 Ekim 2026

    Tabiatın insana huzur verdiği kesin. Anıtkaya’nın geniş arazisinde vakit geçirmek istememizin bir sebebi bu olabilir. Mevsimine göre ot kazma, alıç toplama, mantara gitme yahut dağ gezisi filan bahane yani; asıl amaç toprak üstünde bulunmak, açığa çıkan huzuru devşirmek…

    Hele son dönemde İlbulak dağına dadanmayı da böyle düşünmek lazım. Bir de kendi dağımızı hiç tanıyamamışız, eskilerle kıyasla ne kadar dağımızın cahili olduğumuz birden ortaya çıkıyor. Aradaki farkı kapatmak için harala gürele dağ gezilerine yumuluyorsunuz. Her gün yeni bir yeri, başka bir özelliğini keşfediyor ve dahasını istiyorsunuz.

    Her ne sebeple olursa olsun, kırda bayırda, dağda ovada gezinirken baş başa olduğun  şey tabiat değil kendindir. Mesela İlbulak’ın hiç bilmediğin yerlerine yürürken aslında kendi iç dünyanda yolculuk ediyorsun. Dinlediğin sessizlikte esasında ruhunla konuşuyorsun.

    İnsanın kendiyle konuşmasını ciddiye almak lazım, basit bir şey değil bu. Edebi türlerin belki en saygıdeğeri olan deneme böyle doğmuş. Onu tanımlarken sıralanan özelliklerinden en başta geleni “yazarın kendisiyle konuşuyormuşcasına bir üslup takındığı…” ifadesidir. İç yolculuk yazısı olduğu için, haliyle denemede işlenen mevzu daha derin oluyor. Bu derinliği en iyi kendiyle konuşarak yakalıyor.

    Fakültedeki sınıf arkadaşlarımla geçen yıl irtibatımız oldu. Kırk yıla yakın bir zaman sonra sanalda ve bazılarıyla reelde görüşüp hasret giderdik. Bu arada o sırada yazdığım Eğretiköy yazılarını onlarla paylaşmıştım. Ayrıca blogda gezinip diğer yazılara göz atanlar da olmuş. Genelde nezaketen beğendiklerini söylediler, bu anlayışla karşılanabilir; ama bunların deneme olmadığına dair görüşlerini ciddiye aldım. Bu türe meyil verme vakti gelmişti.

    Diğer yandan bir de Eğretiköy’ün isim meselesi var. Eğret köyü ile bağlantısı malum ve sabit. Burada köy ile ilgili yazılar bulunacak. Bir münasebetle daha önceden belirttiğim gibi “dünya bir eğreti köydür.” Onun faniliğini, sanallığını, gerçekliğinin izafiliğini de anlatacaktım Eğretiköy’de. Bloğun adına bir sebep de bu, yani bu yüzden Eğretiköy’dür…

    Anıtkaya/Eğret yazıları büyük ölçüde bittiğine göre, Eğretiköy’ün adının hakkını verdirecek ikinci aşamaya yavaş yavaş geçebiliriz. Bundan sonra burada değişik yöntem, örnek ve sözlerle dünyanın eğreti bir köy olduğu vurgulanmaya çalışılacaktır.

    Kır ve dağ gezilerinde eğreti dünya hayatına dair çok malzeme toplandı. Buna dair çok iç söyleşiler yapıldı. Ne kadarını yansıtabilirim bilmem, ama bunları Eğretiköy’e aktarmaya çalışacağım.  Denemenin özü insanın kendi kendisiyle konuşması ise biz de bu yolu izler, kendimize mektup yazarız dedik. İşte “Kendime Mektuplar”ın bir sırrı da bu…

 

    4 Ekim 2026

    Bu işe, yani Eğretiköy yazılarına nasıl giriştiğimi daha önce bir münasebetle anlattığımı hatırlıyorum. Kelimesi kelimesine söyleyemem yazdıklarımı, fakat ayrıntıya girmediğim üstünkörü bir anlatımdı. Yok yok, o söylediklerim kandırmacaya mahsus yalan yanlış şeylerdi demiyorum. Düşündüğümün tamamını yazıya geçirmediğimi söylüyorum. Kendimi dizginledim yani, bir nevi otosansür… Şimdi biraz eşeleyelim ve baskılanıp yer altına gizlenmiş sözleri günyüzüne çıkaralım.

    Bloğu inşa etmeyi başardığım Ocak 2020’de tahliyenin üçüncü ayında bulunuyordum. Eğretiköy fikri cezaevindeyken oluşmuştu. Basmakalıp bir ifade gibi gelebilir, ama kısa mahpusluğumun bende yeni bir fakülte öğrenimi etkisi kimseyi şaşırtmasın. Bu anlamda “Allah nasip etti, cezaevine girdim” diyebilirim. Dışarıdan bakanlar için mahkumiyet, mahrumiyet, mazlumiyet, mağduriyet gibi kelimelerle ifade edilebilecek vaziyetimiz gerçekten de öyle olabilir. Fakat Allah cezaevini bana ve arkadaşlarıma bir medrese gibi gösterdi ve o niteliğe büründürdü. İşte Eğretiköy orada atılmış bir tohumdur, üç ay sonra yeşerip sümbüllendi, daha sonra boy verdi, dirseklendi, çiçek açtı; tam dokuz başak verdi, her biri yüz taneli. Olgunlaşınca hasat ettik başakları, ama deneyi kaldırmadık. Başağıyla gapçığıyla, gavızıyla muhafaza ediyoruz. Şimdilerde uğraştıklarımız goltuk kellesidir, vaktinden sonra çıkmış başaklar, yahut arkadaşlarından geride kalmışlar… Elbette onların da bir değeri var, nice aç gönüle azık olabilirler…

    İlk başağımız Sülaleler çalışmasıydı. Hiç hesapta olmayan bu çalışma Ömer Abinin 1904 Eğret kütüğünü göndermesiyle başladı. Çıktısını ciltlettirdim, ertesi gün köye giderken yanımdaydı. Bir saatten fazla Hacapo (Abdullah Erdem) Abi ile müzakere ettik. Eğret sülalelerine böyle başlamamız, işin sonunun da bereketli olacağına işaret gibiydi. Sülale konusunda ve başka konularda Hacı Abi ile sürekli temasta bulunduk. Eğret ile ilgili olan her hususta çok yardımcı oldu. Çoğu yazımda bunu açık açık belirttim.

    Hacı Abi’ye Allah ömür versin, kendisi benim için bir kahramandır. Bu özelliğini başka bir mektuba havale ederek birlikte son çalışmamıza değinmek istiyorum.

    Geçtiğimiz yaz, yaklaşık üç ay süren İşgalden Kurtuluşa Eğret başlıklı bir çalışmamız oldu. Eğret bölgesinin 17 aylık işgal günlerini kısa videolarla anlattık. Buradaki espri örnek olayları mahallinde anlatmaktı. Bunun için çoğunluğu İlbulak dağı olmak üzere hemen hemen arazinin her yerinde anlatımlarımız oldu. 28 Ağustos 1922 günü olaylarının birkaç bölümünü Olucak’ta çekmek gerekiyordu. Öğle namazı çıkışında Hacı’ya bunu teklif ettim, kabul etti.

    Sora sora 13 ve 20. Alayların pusuya düştüğü yeri bulduk. Şehitlik olarak düzenlemişler, Fatihalarımızı okuduk, dualarımızı ettik. Akkaya’da ve köy içinde ben anlattım, Hacı hıçkırdı; ben bağırdım, o sarsıldı… Böyle de bir adamdır, duygusunu uçlarda yaşar. Öfkesi de, merhameti de; coşkusu da, gözyaşı da yoğundur…

    Yiğit yüzüne karşı övülmez, derler. Okumayacağını bildiğim için rahatım…

 

    2 Ekim 2026

    Eğretiköy yazılarını bitirdim diye düşünüyordum, yanılmışım. Taslak listesini kontrol edince fark ettim ki, başlığı atılıp içerik planlaması yapılmış, yani yazılmaya hazır 30 kadar konu bekliyor. Belki bunların bir kısmını iptal ederek listeyi azaltabiliriz, ama okurken veya biriyle konuşurken o anda aklıma geliveren hususlar oluyor, onları da yazılacaklar listesine not ediyorum. Şu halde Eğretiköy projesi hiç bitmeyecekmiş gibi duruyor. Bununla beraber köyümüz hakkındaki yazıların eskisi gibi yoğun olmayacağını söyleyebiliriz.

    Listenin en üstünde bulunan, yani en son planlanan taslak yazıya el atıp aradan çıkarmaya karar verdim. Deretepe kategorisindeki Balaban yazısı böylece bitti. Eğret’e dair yazıların yavaşlaması galiba bende hasıl olan isteksizliğe bağlı. Neden böyle oldu bilmiyorum, ama iş uzadığı için bıkkınlık normal kabul edilmelidir. İlk zamanlarda, dört beş yıl önce günde birkaç yazı çıkardığım olurdu. Şimdi ise o konuya bir türlü elim varmıyor. Baksana, taslakları bile koyduğum köşede unutmuşum.

    Oysa yeni başladığım Kendime Mektuplar kategorisine yazmak için sabırsızlanıyorum. Tıpkı 2020-21 dönemindeki Eğretiköy yazılarında olduğu gibi…

    Şu anda Belçika ile milli maç var, bir yandan onu seyrederken diğer yandan klavyeye eğiliyorum. Maç mı yazıyorum, yazı mı izliyorum belli değil…

    Bu tabir bana 1990 yazını hatırlattı. Mesleğin ilk yıllarında Ordu’da usta kimyacı Kamil Abi ile kalıyoruz. Dünya kupası maçlarını izlemek en büyük zevklerimizdendi. Fakat çok olunca insan maç seçiyor, hepsine aynı ilgiyi göstermek zor… Bazı maçlarda kendimi daha önemli bulduğum okumaya odaklıyorum. O zamanlar yazıyla filan işim yok, ama ne bulursam okuyorum.

    Yeni Düşünce gazetesi vardı, haftalık çıkardı. Haberleri, dosyaları, dizi yazıları ve köşeleriyle dolu dolu bir yayındı. Onu okumak bir haftamızı alırdı. İşte odaklanamadığım maçlarda mutlaka elime Yeni Düşünce’yi alırdım. Öyle bir maç biterken Kamil Abi “Ne maç okudun be İbrahim!” diye gürlemişti.

    Ne kadar milli de olsa, belki son olaylar sebebiyle, şu maç çok yavan geliyor. Bu yüzden milli takım Belçika karşısında tutunmaya çalışırken ben de bunları yazıyorum. Yazı  mı izliyorum, maç mı yazıyorum orası tartışılır…

 

    ------0------

    1 Ekim 2026

    İnsan kendine elbette mektup yazmaz. Bir haberleşme aracı olarak mektup, başkalarıyla iletişim kurmak için bulunmuş bir yoldur. Gerçi nice zamandır kullanımdan düştü, ama bu tarzda yazmaya engel yok. 

    Mahmut Makal'ın Bizim Köy adlı kitabını okuyorum. Yarısına geldim sayılır. Biraz önce okuduğum başlıkta yazar bu yazıların Varlık dergisinde yayınlanması üzerine aldığı tepkileri tekrar yazı haline getirmiş. Çok eğlenceli bir bölüm. 

    İşte o sırada aklıma geldi bu tarzda yazılar yazmak. Eğretiköy yazılarının hikayesi gibi olacak Kendime Mektuplar. Nerelere kadar uzanır bilmem, ama başlangıçta çekirdek muhteva veya niyet böyle...

    Bu başlığa ilham olan Bizim Köy kitabı hakkında bilgilendireyim. Köy öğretmeni olarak atanan Mahmut Makal, görev yaptığı köyde ve kendi doğduğu köyde yaşadıklarını harmanlayarak bazı yazılar yazar ve bunları Varlık dergisine gönderir. Heyetçe beğenilen yazılar dergide yayınlandıktan sonra kitap olarak ilk defa 1948'de basılır. Benim okuduğum 8. baskı ve 1967 tarihli.

    Kendime Mektuplar aklıma estiğinde yazılacak ve tek sayfada tek yazı olarak sıralanacak. Her mektupla o sayfa güncellenmiş olacak. Sosyal medyada veya başka kanallar yoluyla duyurma niyetinde değilim, Eğretiköy'de sessizce yerini alacak ve onları sadık 7 (yazıyla yedi) okuyucumdan başka kimse görmeyecek.

    Baki selam...

Tenikeciler

    

    Demirciler ana başlığının altına tenikeciler diye alt başlık açarak bu konuya ucundan değinmişiz. O bölümü oradan çekip çıkaracak ve sonra konuyu biraz daha derinleştirerek bağımsız bir başlığa kavuşturacağız.

    Tenikeciler

    Ham maddesi galvaniz (teneke) olduğu için bu meslek erbabını tenikeci diye adlandırmışlar. Tabi tenikeciler de hep demirciler arasından çıkmış. Başlangıçta tenike yoktu, demir levhaya kalay kaplanmasıyla oluştu ve ambalajlamada kullanılmasıyla birlikte tenike kutular ortaya çıktı. İşte tenikeci mesleğinin başlangıcını bu tenike kutulara bağlıyorlar.

Tenikeci İbrahim Ceylan (1904-1979)

    Demirciler ellerine geçen tenike kutuları başka bir şeye dönüştürerek günlük hayatta kullanılmaya devam etmesini sağlamışlar. Böylece tenikecilik doğmuş. 

    Dönüşüm için bir kutuyu açıp tekrar levha haline getirmek gerek, tabi bu ancak kesme yoluyla gerçekleşiyor. Bunun için ne lazım, teneke makası... Eğip bükerek yeniden biçimlendiriyorsun. Lehimdi, perçindi, preslemeydi derken yeni yeni birleştirme tekniklerine yöneliyorsun. İşte hep bu yeni yöntem ve tekniklerle kendi kendine tenikecilik mesleği oluşmuş. Demirciliğin ayrı bir branşı gibi düşünelim... 

    Tenike kutular çoğaldıkça tenikecilik mesleği yaygınlaşıyor. Çünkü hayatın her alanında kolaylaştırıcı bir etki gösteriyor tenike. Hafif, kolay işlenir, tamiri de basittir; zira her yerde bir tenikeci var...

    Bizim çocukluğumuzun aktif tenikecisi Yılıkların Sağırüseyin (Hüseyin Öztürk) idi. Sırf bu yüzden ikinci, hatta belki de birinci lakabı Tenikecüseyin'dir. Pazaryerinin tam orta hizasında, ilk merdivenlerin hemen altındaydı dükkanı. Sair günlerde sakin sakin tıngırdar dururdu, ama cumartesi günü müşteri trafiği fazlalaşırdı. Demek ki civar köyler içinde de tek tenikeci kendisiydi. Emaye soba ve kuzinelerin olmadığı o vakitlerde teneke tandırlar yapar; boruları, dirsekleri kendisi büker, perçinlerdi. Onun dışında kör kandiller, ıbrıklar, kurmalı saat yuvaları ve daha bir sürü şey imal ederdi. Onu izlemek çok zevkliydi; makas, tokmak, lehim ve perçin kullanarak tenekeden her şeyi yapabileceğini düşünürdüm. Vefatıyla bir meslek sona erdi, belki de vefat ettiğinde tenikeciliğe ihtiyaç kalmamıştı...

    Sağırüseyin'in babası Yılık Mehmet Öztürk de Tenikeci olarak anılıyormuş, mezar taşında öyle yazıyor. Doğruysa Tenikeciüseyin'e bu meslek babasından kaldığını söyleyebiliriz. Yalnız Yılık Mehmet'in tenikeciliği hakkında başka bilgi yok, yani nasıl tenikeci olduğu, ne derece bu meslekle hemhal olduğu, ne kadar sürdürdüğü hususları meçhul. Oğluna miras bırakacak kadar tenikeci olduğu düşünülebilir. Ama Tenikeci Hüseyin Öztürk'ün mesleği babasından devraldığı da kesin değil.

    Tenikeci diye anılan Hacımahmutlardan biri daha var, İbrahim Ceylan... Hüseyin Öztürk'ün mesleği işte bu İbrahim Ceylan'dan öğrendiğine yönelik bir bilgi de var. Öyle olsun veya olmasın İbrahim Ceylan'ın Eğret'in bilinen ilk Tenikecisi olduğu kesindir. Bu o kadar bilinir ki adamın lakabı Tenikeci, ayrıca bu lakap ailesine de sülale adı olmuş... 

    Hüseyin Öztürk bir yana, aynı sülaleden olan, ve ayrıca aralarında enişte-kayın bağı bulunan Tenikeci'nin bu mesleği halasının kocası Yılık Mehmet Öztürk'e öğrettiği de söyleniyor. Şu halde Tenikeci Hüseyin babasından öğrenmiş olsa bile, bu mesleğin kaynağını Tenikeci İbrahim Ceylan'a indirmek daha doğru olur. Zaten bu yüzden 1970'lerde bile İbrahim Ceylan Tenikeci diye bilinirdi, aslında çok önceden bırakmış tenikeciliği...

    Peki İbrahim Ceylan'ın tenikeciliği nereden geliyor?  Babasından ve dolayısıyla Afyon'dan.  Nasıl yani? İyisi mi hikayeyi baştan alalım...

    Hacımahmutların Garamehmet oğlu ve Sakızcı'nın kardeşi İsmail, 19. asır sonunda Afyonlu Hesna Hanım ile evlenir. Demirci bir ailenin kızı olan Hesna Hanım sayesinde kocası İsmail'e bu mesleği, ama özellikle geleceğinin parlak olduğunu düşündükleri tenikeciliği öğretirler. İsmail'in bu mesleği ne kadar benimsediği bilinmiyor, lakin araç gereciyle oğlu İbrahim Ceylan'a miras bırakacak kadar bir tenikeciliği olmuş demek ki. Ayrıca tenikecilik mesleği Hesna Hanım kanalıyla Afyon'dan Eğret'te intikal ederken bir yol daha kullanmış. Bu da İsmail'in kardeşiyle evli olan Yılık Mehmet'tir.

    Sonuçta geniş Hacımahmutlar sülalesinin bu dar kolunda yoğunlaşmış olan tenikecilik mesleği, genç yaşta vefat eden Hesna Hanımla birlikte Afyon'dan gelmiş ve Eğret/Anıtkaya'da yaklaşık bir asır kadar varlığını devam ettirmiştir.

    Bunlardan başka tenikecilikle ister istemez meşgul olan kimseler de var ki bunlar demircilerdir. Baştan da söyledik bütün tenikeciler özünde demircidir, gerçi her demirci tenikecilik yapmayabilir, orası ayrı. Bununla beraber bütün demirciler kendisine yetecek kadar tenikecilik de yapardı. Bunların içinde Kınilerin Demirci Mustafa Kaynar'ı ayrı yere koymak gerekebilir. Çünkü zaman zaman tenikeciliğe yöneldiği anlar olurdu. 

    Tenike kutuların yaygınlaştığı zamanlarda demircilikle alakası olmayan sıradan insanlar da kendine yetecek kadar tenikecilik yapmışlardır. Misal bir yağ tenekesinin ağzını açtıktan ve basit bir ağaç kulp çaktıktan sonra kuyudan su çekme veya çeşmeden su taşıma yolunda başkasından yardım istemeye gerek duyulmazdı. Yahut yine bir büyük tenekenin ağzını ve tabanını çıkarıp açarak dambeşe oluk gibi yerleştirmeyi kendisi yapabilirdi. Bu anlamda herkes kendinin tenikecisiydi.

    Herkes kendinin tenikecisiydi, ama yine de bu hususta el becerisi konuşurdu. Mesleği bu olmadığı halde bir tenikeci kadar becerikli ve bir tenikecide bulunması gerekli temel araç gerece sahip olan kişilerin başında herhalde Resul Ayas Hoca geliyormuş. Demircilik ve tenikecilik alanlarında yaptığı bazı şeyleri duydum, sıradan bir zeka ve yeteneğin üstesinden gelebileceği işler değil...

    Diğer el sanatları gibi tenikecilik de çağın gelişmelerine yenik düşerek öldü gitti. Bizim çocukluğumuzda tenikeci deyince aklımıza gelen Yılıkların Hüseyin Öztürk 1980'lerin sonlarında iyice yaşlanmıştı, 90'larda Anıtkaya'nın tek tenikeci dükkanı kapandı ve Son Tenikeci de 1997'de vefat etti...

Bitti Oldu

    "Mardak başı" yazısından sonra arkadaşla (Mustafa Ayas) yazılı sohbetimiz oldu. Genel olarak eskiler ve arabalar üzerine konuştuk. Tabi mardak kelimesi baş köşedeydi, ondan "özek"e geçtik. Daha önce duymadığı bu kelimeyi sordu, ben de anlattım. Babamın rahatsızlığı sebebiyle son zamanlarında bol bol vaktimiz olduğunu, bu yüzden aklıma gelen her şeyi sorduğumu, sorduklarım arasında bu kelime de bulunduğunu, onu öğrenme hikayesini biraz da ayrıntıya girerek anlattım. "İyi ki sormuşsun, o da anlatmış. Yok artık, bitti oldular." dedi ve sohbetimiz burada sona erdi.

    Günler sonra bu son sözlere gözüm takıldı, "bitti oldular" üzerine düşündüm. İlk anda babam için söylendiği anlaşılıyordu. Bu kuşaktan çok az kişi kaldı, neredeyse bittiler manasında. Aynı durum arabalar için de söz konusu olduğuna göre "bitti oldular" sözü onları kastederek söylenmiş de olabilirdi. Köyde çok araba kalmadı, bir kaç tane ya var ya yok... Kim ve ne kastedilerek söylenmiş olursa olsun, onun bitmemiş, ama bitime yakın durumu  ifade ediliyor.

    Bu anlatım kalıbı köyümüzde oldukça sık kullanılıyor. Çok fazla alanı yok, ama sık başvurulan bir ifade kalıbıdır. Bir işin sonuçlanmadığını, ama buna yaklaşıldığını anlatır. "Yemek bişdi mi?" sorusuna  "Bişdi oldu." cevabı verilmişse yemeğin pişmek üzere olduğu anlaşılır. Henüz pişmemiştir, bir kaç dakika daha fıkırdatılıp ocaktan alınacaktır. "Daldı oldu" denildiyse çay daha demlenmemiştir, lakin çok az kalmıştır. "Vadı oldu" sözü, anılan kişilerin tarlaya daha varmadıklarını, ama iyice yaklaştıklarını anlatır. Nasıl ezan için "eli gulağında" sözü "vakit girdi girecek" manasına geliyorsa, "... oldu" kalıbı da Anıtkaya'da bir işe, duruma, fiile yaklaşıldığını anlatır.

    Kullanım alanı geniş olmamasına rağmen köyde sık başvurduğumuz bir kalıp olduğunu tekrar edeyim. Buna rağmen başka yerlerde de kullanılıyor mu diye biraz araştırdım. Eğret ağzı yakın çevresinde, mesela etraf köylerde var; ama  genel Türkiye Türkçesi sahasında bilinmiyor. 

    Asıl fiil ve yüklem halinde "olmak" fiili her yerde bilinir (Ekinler oldu.) İsimle birlikte yardımcı fiil olarak (memnun oldum), fiilimsiyle birlikte yardımcı fiil olarak (tanışmış olduk), özel bir fiil haline bürünerek (Bize kaça olur?) ve daha bir çok şekillerde karşımıza çıkar. Buna benzer yaklaşık yirmi farklı kullanım kalıbı var "olmak" fiilinin. Lakin bunların içinde bizim köydeki anlam kalıbıyla kullanımı sayılmıyor.

    Yerel bir kullanım olarak, Eğret ağzında yaklaşma ifade eden "...di oldu" kalıbı üzerinde durulmaya değer. Kayıtlara geçtikten sonra "oldu"dan önce gelen fiilin türünü inceleyebiliriz. Çekimli fiil midir, fiilimsi midir; ortaya çıkan kalıp birleşik fiil midir, ve daha başka sorular...

    - Yazı bitti mi?

    - Bitti oldu.

Geçimdirlik

    

    "Allah geçimdirlik vesiñ"

    Bu sözü rahmetli ninemden sık sık duyardım. Kadınlar bir sürü dedikodudan sonra yanından ayrılırken onlara böyle dua ederdi. Adı geçen ev içinde bir huzursuzluk var, biten sohbette/dedikoduda bu husus enine boyuna konuşuldu, nihayetinde böyle dualarla huzursuzluğun aşılacağı bekleniyor... Buna benzer bir durum oluştuğunu anlardım.

    Geçimdirlik sözü, geçim ve dirlik kelimelerinden oluşmuş birleşik kelime olduğu açıktır. İnsan ilişkilerinin iyi olması durumu geçim kelimesiyle karşılanıyor. Biriyle geçinmek, geçinebilmek veya iyi geçinmek ilişkilerde pürüz bulunmamasını anlatıyor. Bunun içine iyi anlaşmak, kafaların uyuşması, gönül birliği, dilinden anlamak, etkileyip yönlendirmek gibi daha bir sürü yan kavram sokulabilir. İyi geçinen insanlar birbirine karşı bu davranışları sergilerler.

    O günün köy evinin fertleri; karı koca, çocuklar, ana baba, kardeşler ve onların ailelerinden ibarettir. Listenin kısalığına bakmayın, ayrıntıya inersek durum karmaşıklaşır. Mesela gelin açısından bakarsak ana baba "gayınna gayınta"ya dönüşür, erkek kardeş "gayın" kız kardeş "görümce" olur, kardeşin karısı "élti"leşerek éle döner; ana baba gözünden bakarsak oğlunun karısı gelindir, çocuklar torun... Bütün bu fertler arasındaki hassas dengeye geçim denir. Ev içindeki geçimi sağlayıp sürdürmesi gayınna ile gayıntadan beklenir. Bu hususta başarılı olur, o dengeyi gözetebilirlerse herkes birbiriyle iyi geçiniyor demektir. Değilse evde geçim olmaz.

    Geçim kelimesinin bir de maddi boyutu var. Şimdilerde anlamın bu tarafı daha çok kullanılıyor. Çoğu kişiden geçinemediklerini, maaşının/gelirinin geçinmeye yetmediğini duyarsınız; hatta böyle şikayetleri sizler de edebilirsiniz. Buradaki geçinme, maddi ihtiyaçlarını karşılayarak ailesinin hayatını sürdürme anlamına geliyor. Tabi burada evi geçindirme işi de haliyle evin reisine, yani ana babaya kalıyor. Elli yıl önce ataerkil köy evinde de (bakış açısına göre) ana baba/nine dede/gayınna gayınta evi geçindirmekle yükümlüydü. Bunu başarabilenler "geçinip gitmekle" övünür, başaramayanlar "geçim goley mi" diye yerinirdi.

    Hangi anlamda kullanılırsa kullanılsın bir evde geçim olması, oranın huzurlu bir yer olduğuna işaret ediyor. Zaten insanlar birbirine saygı sevgi, hürmet, itaat, şefkat göstermezse anlaşamazlar. Anlaşamayanlar da geçinemiyor demektir. Geçimsizlik bulunan yerde de huzurdan söz edilemez. Aynı şekilde çoluk çocuk torun torbanın ihtiyaçları karşılanmıyorsa, yani evi geçindiremiyorsan ahali huzursuz olur. Kısaca "geçim" kelimesi her türlü "huzur" ile aynı anlama gelir.

    Dirlik kelimesine gelelim. Diri diye hayat, yaşam, canlılık özelliklerini bulunduran varlığa denir. Tersi ölüdür, onun anlamı da canlılık özelliklerini yitirmiş olandır. Şu durumda dirilik/dirlik hayati fonksiyonlarını, yaşamsal özelliklerini sürdürebilmektir.  Şöyle böyle yaşamaya devam etmek dirliktir. Mevcut hali sürdürebilme kabiliyeti de diyebiliriz dirliğe...

    İşte bu noktada her yerde bilinen "dirlik düzen" ikilemesi devreye giriyor. Düzen, sistem demektir, işleyiş demektir. Düzeni devam ettirirsen dirliği sağlamış oluyorsun. Yahut bir yönüyle dirlik de düzen anlamı kazanıyor ki, ikisi birlikte kullanılınca huzur ortaya çıkıyor. Huzur kelimesine daha evvel ulaştığımız hatırlanacaktır, fakat önce dirlik üzerinde biraz daha durmak icap ediyor.

    Dirlikte bir de tarihi derinlik var. Terim olarak Osmanlı'da asker ve toprak yönetiminde esas tımar sisteminin diğer adı dirlik.  Tımar'ın kelime anlamı bakım ve iyileştirmedir. Toprak tımar edilir tarla, bağ bahçe olur. At tımar edilir, gücünden ve hızından yararlanılır. Yara tımar edilip iyileştirilir. Bunların hepsinde de tımar edilen şeyin hayatiyetini devam ettirdiği görülebilir. O halde Tımar sistemi dediğimiz şey, belli bir varlığın sürekliliğini sağlamaya dönük bir düzendir. Bir şey varsa ve varlığını sürdürüyorsa canlıdır, diridir. İşte bu yüzden tımarın diğer bir adı da dirlikmiş.

    Askeri, idari veya ilmi sahada bazı mühim şahsiyetlere hizmetleri karşılığı olarak dirlik arazisi veriliyor. Toprağı işlemek/işlettirmek, vergiyi toplamak gibi hususlar dirlik sahibinin görevi. Vergi düşüldükten sonra geriye kalan gelirler bu dirlik sahibinin oluyor. Eğer bu kişi kumandansa ayrıca sefer zamanlarında belirli miktar askeri hazır etmesi bekleniyor. Dirlikler nasıl veriliyorsa, Padişahın uygun gördüğü hallerde geri alınabiliyor. Miras yoluyla babadan oğula devredilmiyor, ancak yine Padişah oluruyla tevarüs gerçekleşebiliyor. Tımarda amaç işleyerek toprağın canlılığının devam ettirilmesi, her zaman gerekli olan asker kaynağının hazır tutulması, sosyal hayatın gereklerinden hizmet sektörünün muhafazası, belki hepsinden önemli ekonominin diriliğidir. Bunların hepsi toplumdaki dirlik ve düzeni ifade eder, ve belki de bu yüzden bunu sağlayan tımar sistemine dirlik denilmiş. 

    Yakınlarımızda dirlik düzeninin pek çok örneği var. Mesela harplerde çok yararlılık gösteren Bayram Gazi'ye bir miktar arazi dirlik olarak verilmiş. Bir bakıma Gazi'ye emekli ikramiyesi nevinden verilen bu arazi, kendinden sonra Bayramgazi köyü olarak karşımıza çıkıyor. Toprağı işletme amacıyla dirlik sahibi başka yerlerden çiftçi getirme hususunda serbestmiş, sanırım Bayramgazi halkı da böyle oluşuyor.

    Sırf isimlerinden yola çıkarak Tüfekçiguyusu ve Çorbeciguyusu kuyu ve mevkilerinin de tımar/dirlikle alakası olduğunu düşünüyorum. Bu kuyuların sahipleri Eğretli olmadığı çok belli. Çorbeciguyusu Haceller ile ilişkilendiriliyor, ama onlarda böyle lakaplanan biri bulunmuyor. Tahminime göre Çorbeci adlı şahıs dirlikten azledilince yahut bir şekilde dirliği düşünce, kuyunun bakım/tımarını Veyisoğlu Daldal Hüseyingillere bıraktıkları için onlar sahiplendi. Tüfekciguyusu için bu kadarcık bile Eğretlilerle ilişkilendirme söz konusu değil. O halde bu arazilerin bir zaman Tüfekçi ve Çorbacı diye adlandırılan kişilerin dirliği olduğunu düşünebiliriz.

    Asker olmayan katip, din adamı, alim, sanatkar gibi kimselere verilen dirliklere arpalık denildiği de malumdur. Eğret'te Hacı İbrahim Zaviyesi dışında, resmi görevli diyebileceğimiz (Cumacamisi sebebiyle) Eğret Hatibi görülüyor. Ücret olarak kendisine dirlik tahsis edildiğini düşünüyorum. Bu anlamda Arpalık mevkiinin adı, sadece oralara arpa ekilmiş olmasına bağlı değildir. Eğret İmam Hatibinin dirliğiyken, bu sistemden tedricen vazgeçildiği yıllarda adı böyle kalmış olabilir.

    Tekrar edecek olursak; bu araziler tımar/dirlik olarak verilince ekilip biçilerek canlı tutuldu, dirlik sahibine gelir ve ücret oldu, ekip biçen çiftçiler/köylüler ekmek yedi, sefere gidecek askerler bu yolla hazır tutuldu, ekonomi canlı kaldı. Hasılı millet dirlik düzenlik içinde yaşadı. 

    Dirlik dağıtanlar adaletten ayrılmadığı, dirliği hak edene verdiği zamanlarda böyleydi. Dirlik sahibi emri altındakilere hakkıyla hükmedip adil davrandığı sürece böyleydi. İnsanlar birbiriyle iyi geçinir, böylece şu fani dünyada geçinir giderlerdi. Dirlik düzen hakimdi. 

    Devran döndü, işler adaletten ayrıldı, hak hukuk gözetilmez oldu. Ülkede, köylerde ve evlerde geçimdirlik kalmadı...

Arabamın Mardak Başı

 

    Bugün araba deyince basit, motorlu taşıt aracı akla geliyor. Yarım asır önce ise, ilk akla gelen hayvanların çektiği zirai araçtı. Köylüler kırda, köyde, günlük hayatta her işini bununla görürdü. Tarlaya veya başka yerleşimlere ulaşımda, her türlü yük taşımada, nakliyede ve nihayet ekip biçme, kaldırma gibi tüm zirai işler arabaya dayanırdı. Bu yüzden yarım asır önce en fakirinden zenginine herkesin arabası vardı. Gerçi 1970'lerde traktöre geçiş hızlandı, ama yine de hayvan gücüne dayalı arabaların hakimiyeti tartışılmazdı.

    Arabanın Eğret'teki geçmişi ile ilgili net bir fikir belirtmek zor. Kağnıdan arabaya geçiş sürecinin de çok uzun sürdüğü söylenebilir. Çünkü eldeki mahkeme kayıtlarına göre 16-20. yy arasındaki her dönemde köyde araba bulunduğu görülüyor. Bazı adli olayların anlatımında ve tereke listelerinde araba adı geçiyor. Ayrıca 20. yy ortalarına kadar kağnı kullanıldığını büyüklerimizden duyduk. Demek ki her iki araç asırlar boyu bir arada kullanıldı. Yalnız eski dönemlerde kullanılan arabanın niteliğini bilemiyoruz. Büyük ihtimal kağnının biraz gelişmişine araba diyorlardı, ona da herkes sahip olamıyordu. Ayrıca şeriyye sicillerinde geçen araba kelimesi çoğunlukla araç manasında değil ölçü birimi olarak kullanılmış. İki araba ot, üç araba saman, on araba odun gibi...

     Bildiğimiz şekli ve teknolojik özelliklere sahip arabaların bizde yaygınlaşmasının Kafkas ve Balkan muhaceretine dayandığını düşünüyorum. Bu tersine göçte macurlar alabildikleri bir kaç parça eşyasını arabalarına yükleyip buralara geldiler. Böylece arabalarla birlikte onların ustaları da geldi ve  ve 19. yy sonlarından itibaren bizde tek tük görünen arabalar gelişti ve çoğaldı. Kullanım kolaylığı sebebiyle herkes bunlara yöneldi. Bununla beraber arabaya geçiş o kadar da kolay değildi, zira bunlar Eğretliler için hala lüks kabul edilebilecek cinstendi. Bir fikir vermesi açısından örnek sunayım. Birisi babasının ne kadar variyetli olduğunu anlatmak için demişti: "Köydeki üç şıngırdaklı arabadan biri babamınmış." Bu, 1930'larla ilgili... 1960-70'lere gelince arabalar sıradanlaştı, ona benzer durum traktöre geçişte yaşandı.

    Macurların etkisiyle gelişip yaygınlaşan arabacılık ve arabalardaki terimlerin, yine onların adlandırmasıyla oluştuğunu düşünüyorum. Bulgaristan Türklerinin kullandığı arabanın iskeletini çizmişler. Baktım, bizimkiyle aynı. Bu çizim üzerinde arabanın ayrıntılı anlatımına geçmek uygun olacak. Öküz ve at arabasının iskeletini farklı vermişler, bizde ok kısmından başka ikisi arasında fark bulunmadığı için tek çizimden anlatalım.

    Dingil

    1 numara ile gösterilen arka, 15 ile gösterilen ise ön dingil oluyor. Ön dingil bütün demir, arka dingiller ise daha değişik gösterilmiş. Hatırladığım kadarıyla arka dingil de bütün demirdi. Önceden bu şekildeydi de, zamanla veya Türkiye'ye gelince sistem değişmiş olabilir, Yahut ben yanlış biliyorumdur. Neyse dingillerin demir olma sebebi arabanın bütün yükü ona bindiği için olmalıdır. Her birinin ucu vidalıydı ve teker takıldıktan sonra dört köşe büyük somunla sabitlenirdi. Arabanın başka yerlerinde de demir aksam var, buradan arabacılığın dülgerlik ve demircilikle yakın bağlantısını anlayabiliriz.

    Yasdık

    Arka dingilin üstünde 3 numarayla gösterilen kısımdır. Numaralanmamış, ama ön dingil üzerindeki enlemesine ağaç kütük asıl yastıktır. Arka dingil bütün gösterilmediği için üzerindeki yastık da değişik alınmış. Bizdeki arabaların iki yastığı da öndeki gibidir. Bu yüzden hem arka hem ön yastıklar da alt-üst olmak üzere iki parçadan oluşurlar. Arka yasdıkların manevra görevi bulunmadığından onlar birbirine sabitlenir. Ancak ön yasdıklardan arabanın sağa sola dönüşünde hareket beklendiği için onlar sabitlenmezler. Hareket ve sürtünme sırasında yasdıklar aşınmasın diye birbirine temas ettikleri kısma dövme demir plaka kaplanır.

    Guşak

Arkadaki alt ve üst yastıklar birbirinden ayrılmasınlar diye civatalı somunlu demir kelepçeyle bağlanırlar ki buna guşak/kuşak denir. Guşağın  dörtgen somunları yere baktığı için düşmesinler diye sık sık kontrol edilir. (Numara 16)

    

    Dayama

    Yasdıkların iki ucuna, dışa doğru 60 derecelik açıyla çakılan ortalama 70 santim yüksekliğinde ağaç direklerdir. Ön ve arka yasdığın uçlarından göğe doğru yükselen dört dayama, konulacak geri, sandık veya tahtalar kendisine dayandığı için bu adı almışlardır. (Numara 4)

    Rahatça oturmak ve yük taşıyabilmek için iki yasdığın üzerine boydan boya sağlam bir tahta uzatırlardı. Arabanın tabanını kapladığından dolayı daban tahtası deniliyor buna. Bir de dayamalara dayanan, basit iki tahta çakılarak uzatılmış yan tahta veya dayama tahtaları bulunuyor arabada. Eski zamanlarda daban tahtası üzerinde ve dayamalara uzatılıp gerilen siyah kıl gerilerle taşıma yaparlarmış. Saman, gerektiğinde sap, dene, tezek, günaşık, ot, nohut vb şeyler hep geriyle taşınıyor. İlk defa Velciklerin Mehmet Ün geriyle taşımaktan vazgeçip, dayama tahtalarını bir metre kadar yükseltmiş ve böyle saman çekmeye başlamış. Onu görerek ahaliye yaygınlaşan bu yüksek tahtalara saman tahtası denilmiş, dahası Mehmet Ağa'nın lakabı "Tahtalı" kalmış. Tahtalı Mehmet Ağa 1922-1975 arasında yaşadığına göre, bundan saman tahtasının tarihi çıkarılabilir.

    Makes

    İki dingili bağlayan oku alttan destekleme göreviyle, ön dingilin hemen arkasına yerleştirilen makas benzeri çatal düzenektir (Numara 5). Destek ve gerilim sağlama vazifesinden dolayı buna germe de deniliyormuş. Bir başka husus da önceleri sadece at arabalarında bulunmasıymış. Benim aklımın erdiği son zamanlarda öküz arabalarında da bulunuyordu ve sadece makes deniliyordu. Özellikle dönüşlerde orta ok (özek) ile sürtünme oluşacağı için makeslerin yukarı bakan kısımları yine dövme demir olurdu.  

    Arabanın bu demir aksamından ön yasdık, makes ve dingil kısımları periyodik araba yağlama sırasında yanık yağ ile yağlamaya dikkat edilirdi.

    Özek

    Arabanın iki ana parçasını oluşturan iki dingili, üzerlerindeki yasdık, dayama gibi bütün aksamıyla birlikte birbirine bağlayan uzun ve sağlam ağaç mildir. Bazen buna orta ok da derler. Özek iki dingilin dışına taşacak kadar uzundur. Ön dingilden en fazla 10 santim kadar taşar ve bu kısım sabittir, hep böyle küt kalır. Arka dingilden genellikle bir metre kadar taşar. Bu arka taşkın kısma guyruk denir (Numara 12). Çocukluk eğlencelerimizden biri de hareket halindeki arabanın kuyruğuna, eşeğe biner gibi oturmaktı. Yan tahtalar veya daban tahtasına tutunma imkanı olduğundan guyruktan düşme tehlikesi yaşamazdık.

    Gırlangıç

    Şekli kırlangıç kanatlarına benzediği için böyle adlandırıldığı düşünülüyor. Arka dingili özeğe sabitleyen çatal ağaç düzenektir (Numara 13). Çatalın uçları dingil ile yasdık arasına tutturulmuştur, tek uç ise merkezde özeğe gırlangıç zikgesi denilen büyük bir pimle tutturulur (Numara 14). Yine ön dingili özeğe bağlayan büyük pime de özek zikgesi adı veriliyor. (Numara 10)

    Ok

    Arabanın önemli parçasından biri de ok. Önde özeğin devamı gibidir, ve arabayı çekecek hayvanların koşulmasını sağlar (Numara 11). Öküz ile beygirin koşulması farklı biçim ve araçlarla sağlandığı için öküz arabasıyla at arabasının okları farklıdır. At arabası oku düzgün bir ağaç  mildir. Ön dingil grubuna, dörtlenmiş ok kökünün gireceği ebatta bir kovan açılır ve kök oraya sokulduktan sonra yatay bir zikgeyle sabitlenir. Bu zikgeye ok çivisi denir (Numara 17). Son zamanlarda bu görevde uzun bir civata kullanılıyordu.

    At arabasının okuna beygirlerin boynundaki hamıtlardan uzatılan kayışlar doğrudan bağlanır. Öngayış denen bu kayışların dışında hayvanların koşumunu sağlayan asıl kayışlar yangayışlardır. Yangayışlar da hamudun iki yanından hayvanın arkasına uzanarak oradaki falakaya geçirilirler. Burada falakadan da bahsetmek gerek. Ucundan tutup kaldırılarak çalışan eski tip teraziye benzer, bu yüzden bazı yerlerde buna terazi dedikleri de olur, fakat Anıtkaya'da hep falaka denirdi. Bu falaka sistemi sadece arabada değil, düvende, çiftte, yani atların koşulması gereken her yerde kullanılırdı (Numara 9). Hayvanların gücüne direnecek sağlamlıkta genellikle meşeden yapılan falaka, aynı sağlamlıkla arabaya bağlanabilmelidir. Bunun için tuhaf kıvrımlı, ama estetik bir görüntüye sahip çeki demiri vardır. (Numara 7'ye işaretlenmiş, ama orada çeki demiri yok, sadece falakanın gövdesi işaret ediliyor.)

    Tek beygir koşulan arabalar çift okludur. Hayvanın iki yanına gelen oklar hem yangayış, hem de falaka vazifesi gördüğü için bunlara gerek yoktur. Ayrıca öngayışa da gerek yoktur, hamut oklara hayvanın boynunu üstten çevreleyen n biçimindeki eğri ağaç yardımıyla bağlanır.

    Öküz arabasının oku daha başkadır. Bir defa onun kökü dingil-yastık sistemine tek noktadan değil, çatallaşarak iki yuvadan bağlanır. Böyle olduğu için falakaya da gerek yoktur. Ayrıca okun ön ucu da farklıdır; altında bir demir dayak, üstünde yine demirden Z benzeri bükülmüş eğri parça bulunur. Deveboynu denilen bu demire zikge yardımıyla boyunduruk takılır. Öküzleri boyunlarından tutsak etmeye yaradığı için böyle adlandırılan boyunduruk çok basit bir sistemdir. Üstte boyunduruk ağacı, altta damaksı denilen paralel iki ağaçtan oluşur. Boyunduruk sağlam olmalıdır, ama yük binmediği için damaksı söğütten filan yapılabilir. Yeter ki iki ağaca da zevleler için delik açılabilsin. İçerideki zevleler sabit, yani sürekli takılı vaziyetteyken, dışarıdakiler hayvanın boynu istenilen pozisyona getirildikten sonra yerine takılır. Öküzü koşma işi bu kadar basittir. Eskiden zevleler meşe ağacından yapılırmış, hatta buna uygun meşeleri zevlelik diye ayırırlarmış. Son zamanlarda inşaat demirinden zevle büktüklerini hatırlıyorum.

    Teker

    Oklar farklıdır ama, öküz olsun beygir olsun arabaların tekerleri aynıdır. Gerçi dört tekerden öndekiler arkadakine göre biraz küçüktür ama, bu at arabası için de, öküz arabası için de geçerlidir. Bir çok parçadan oluşan tekerin merkezinde başlık bulunur. Başlığın dış ucunda teker somunu takılan yuvaya zurna veya zıvana adı verilir. Başlıkta zurnadan daha büyük çaplı ikinci kademe yumru, bir dövme demir halkayla çevrilidir. Bu halka olmazsa göbekteki başlığın dağılacağı düşünülür. Hey gidi hey, eski tekerlerden çıkan ve kullanılmayan bu halkaları bir oyuncak gibi döndürürdük.

    Merkez başlığının gövdesine açılmış başlık deliklerine, merkezden çevreye dikey uzanan ve barnak/parmak denilen çubukların ucu oturtulur. Barnakların diğer ucu da tekerin dış halkasını oluşturan ve isbit adı verilen gövdedeki deliklere oturtulur. Böylece merkezden çevreye direnç ve bağ gergileri dengeli bir şekilde kurulmuş olunur. 11 veya 12 barnaktan oluşan gergiler, merkezdeki başlık, çevredeki isbit... bunlar hep ağaç malzemeden üretilirler. Tabi alalade ağaç değil, sert ve sağlam ağaçtan... Lakin ne kadar sağlam olursa olsun onca yükün altında kalan teker bir gün gelir dağılır. İşte bunu önlemek için isbitin de üstüne, onu ve bütün tekeri muhafaza altına alacak şekilde büyük demir halka geçirilir ki buna da şına adı verilir.

    Teker bakımında belli aralıklarla dingili yağlamak yeterli değildir. Özellikle sıcak yaz mevsiminde her tarafı ağaçtan mamul olan tekerin çekip büzülmesi normaldir. Böylece gevşeyip gağşayan ağaç eklentiler dağılmaya meyyal olur. Bunun çaresi tekeri nemli tutmaktır. En azından çok sıcak günlerde her tekeri sulayıp ıslatmak gerekir. Hayvanları sulamak için çeşmenin aharına yanaştırdıktan sonra, oradan ayrılırken araba özellikle su ve çamur birikintisine sürülerek tekerlerler ıslatılırdı. Böyle bir imkan yoksa her tekere birer güğüm su döktüğümüzü hatırlarım.

    Yıllık teker bakımı olarak da teker çektirme yapılırdı. Ağaçların kuruması, yahut başka sebeplerle şına isbite büyük gelmeye başlar, bunun çaresi bir iki santim kesip daraltmaktır. Sırf bu iş için eski tip demircilerde teker çekme aparatları olurdu..

    Ha bir de yaylı arabalar var, fakat onlar Anıtkaya'da pek kullanılmadı. Çünkü ağır ileşberlik yükünü kaldırabilecek biçimde değillerdi. Ayrıca bizim kır bayır yolları için fazla kibardılar, bu yüzden daha çok ova köylüleri koşardı. Biz de ancak cumartesi hafta pazarına domates biber, sonra üzüm, kavun karpuz satmak için gelen ovalılarda, bir de çerçilerde görürdük.

    ***

    Sabırla buraya kadar okuyanlar başlıkla yazı arasında tam bağlantıyı kuramamış olabilirler. Yazının kaleme alınma sebebini anlattığımda anlaşılacağını ümit ediyorum.

    Bundan bir buçuk ay kadar önce Mehmet Ali Seçen aradı. Bir Balıkesir türküsünü dinlerken duymuş, başlığa çektiğim sözü. Daha doğrusu Mardaklar sülalesiyle alakası olabileceğini düşünmüş. Gerçekten de mardak kelimesini bu sülalenin adı dışında hiç duymamıştık, türkü ilk oluyor. Merakla türküyü dinledim, kim yaktıysa araba parçalarını sayarak diyeceğini demiş. Güzel türkü, ama ben de mardak'a takıldım kaldım. Bununla beraber araba ve mardak konusunda bir yazı şart olmuştu. Lakin dağ sezonunda olduğumuzdan yazı bugüne kaldı.

    Yukarıdaki arabanın bizim köydeki tarihçesi ve önemli araba aksamı konulu yazının sebebi böyle. Buradan mardak konusuna geçecek olursak, o hususta açıklığa kavuşmuş bir taraf yok, bıraktığımız gibi duruyor yani.

    Mardakların hem 1831 hem de 1904 kütüğündeki sülale adı "Şalakçıoğlu" biçiminde yazılmış. Resmiyette böyleyken Eğretlilerin buna itibar etmeyip Mardaklar diye hitabı ilginçtir. Ayrıca şalak'tan mardak'a geçişin mantıki izahını bulamıyoruz. Çünkü Eğret'te sülale adı dışında mardak kelimesi bilinmiyor. Üstelik bu kelimeye başka ağızlarda da rastlayamadık. Bu yüzden sadece bir belgede geçen 'Maşlakçıoğlu' kullanımının Mardak'a dönüşebileceği ihtimaline dayanarak sülale adını açıklama yoluna gitmiştik. 

    Şimdi kelimeye ilk defa bir türküde rastlayınca araştırdık, zorlama da olsa büyük kereste anlamı verilmiş ve mertek kelimesiyle ilişkilendirilmiş. Yapay zekadan beri böyle anlam ilişkilendirmelerine de güvenmiyorum ya, neyse... Sonuçta mardak kelimesi bir türküde geçiyor ve arabanın bir parçasına karşılık geldiği de besbelli. Başka hiç bir yerde bilinmezken sadece Balıkesir'de arabanın bir parçasına mardak denilmesi garip değil mi... Garip, ama gerçek işte... Şimdi arabanın hangi kısmına mardak denildiğini bulmak gerek. Biraz da o yüzden Balkanları filan işin içine sokarak araştırdım, yine de bu kelimeye rastlayamadım.

    Her şeye rağmen kalın kereste anlamından yola çıkarsak, buna uygun araba parçası olarak özek, yani orta ok akla geliyor. Acaba Balıkesir'de özeğe mardak mı deniliyordu? Öyleyse, bizdeki Mardaklardan biri arabanın o parçasıyla ilgili bir iş mi yapıyordu, yahut özek/mardakla ilgili başına bir iş mi geldi de millet o lakabı verdi? Öyle bile olsa Eğret'te bu mardak kelimesi nasıl unutuldu? Ya da Mardaklar sülalesi mensupları bununla ilgili bir şey biliyorlar mı? Hatta (Mehmet Ali Seçen'in dediği gibi) bu durum Mardakları köken olarak Balıkesir'e götürür mü?

    İşte böyle... Araba konusu tamam, ama mardak başı hususunda cevap bekleyen sorular var...